กัญชากับโดปามีน เกี่ยวข้องกันยังไง

กัญชาถูกเอามาศึกษากันเยอะมาก ทั้งฝั่งที่บอกว่าดี ทั้งฝั่งที่บอกว่าต้องระวัง สรุปจากงานวิจัยหลายชิ้นคือ กัญชามีประโยชน์อยู่จริง มีผู้ใช้รายงานว่าช่วยเรื่องปวดเรื้อรัง ลดอักเสบ และอาการชักได้ แต่ความเสี่ยงก็ยังอยู่ ไม่ได้หายไปไหนแค่เพราะว่ามันมีประโยชน์ทางการแพทย์ งานวิจัยล่าสุดชี้ว่า ใช้บ่อยๆ ติดต่อกันนานๆ อาจมีผลต่อสมองได้

วันนี้จะพาไปดูกันว่ากัญชากับระดับโดปามีนมันเกี่ยวข้องกันยังไง

สรุปสั้นๆ ก่อน

• โดปามีนคือ ‘ฮอร์โมนแห่งความสุข’ ตัวที่ทำให้เรารู้สึกฟินเวลาที่มันหลั่งออกมา
• พอรู้สึกดีปุ๊บ สมองก็อยากได้อีก นี่แหละสาเหตุที่ของหวานบางอย่างหรือสารบางตัวมันเลิกยาก
• โดปามีนสูงหรือต่ำเกินไป สัมพันธ์กับโรคพาร์กินสัน ADHD และโรคอ้วน
• THC จับกับตัวรับ CB1 และ CB2 ซึ่งไปเปลี่ยนวิธีทำงานของระบบโดปามีน
• CBD ดันโดปามีนขึ้นได้ชั่วคราว แล้วยังช่วยปรับสมดุลให้ด้วย
• คนที่ใช้กัญชาหนักๆ ต่อเนื่อง ระดับโดปามีนจะต่ำลง แต่ถ้าหยุด THC สมองก็ค่อยๆ ฟื้นกลับมาได้

โดปามีนคืออะไร แล้วทำไมต้องสน?

โดปามีน หรือ ‘ฮอร์โมนแห่งความสุข’ เป็น เส้นทางที่ทำให้เรารู้สึกพึงพอใจ มันคือส่วนหนึ่งของระบบรางวัลในสมอง ระบบนี้ออกแบบมาให้เรารู้สึกดี รู้สึก “มีความสุข” แล้วก็อยากกลับไปหาสิ่งที่ทำให้ แฮปปี้ นั้นซ้ำๆ คิดง่ายๆ ว่าทำไมเวลากินขนมหวานอร่อยๆ อย่าง ขนมหวาน (ถ้าคุณเป็นสายหวาน) เราถึงต้องกลับไปหาอีก ก็เพราะมันคือกลไกเดียวกัน ใช้กับสารเสพติดก็ใช่ โดปามีนคือตัวที่ทำให้รู้สึก “ฟิน” ตอนใช้กัญชา ซึ่งถ้าไม่ระวังก็เลยเถิดไปเป็นเสพติดได้ โดปามีนเกี่ยวกับการทำงานของร่างกายเยอะมาก ทั้งการเคลื่อนไหว แรงจูงใจ พฤติกรรม ความคิด สมาธิ การนอน อารมณ์ การเรียนรู้ ไปจนถึงการหลั่งน้ำนม โดปามีนยังมีบทบาทในโหมด “สู้หรือหนี” ตอนเจอเรื่องเครียดหรืออันตรายด้วย

ระดับโดปามีนสูงหรือต่ำ สัมพันธ์กับโรคหลายอย่าง โรคพาร์กินสัน โรคขาอยู่ไม่สุข และ ADHD มักโยงกับโดปามีนต่ำ ส่วนภาวะแมเนีย โรคอ้วน และการเสพติด มักโยงกับโดปามีนสูง โรคจิตเภทแปลกหน่อยเพราะเกี่ยวข้องทั้งสองทาง อาการอย่างหลงผิดหรือเห็นภาพหลอนมาจากโดปามีนเยอะเกิน ส่วนอาการขาดแรงจูงใจมาจากโดปามีนน้อยเกิน

กัญชาไปยุ่งกับโดปามีนยังไง?

กัญชาและสารอื่นๆ อย่างเฮโรอีนทำงานโดยเลียนแบบสารสื่อประสาทธรรมชาติ แล้วเข้าไปแทรกการส่งสัญญาณระหว่างเซลล์สมอง พวกมันกระตุ้นศูนย์รางวัลของสมองแรงเกินไป ใช้บ่อยๆ นานๆ บางส่วนของ สมอง จะเริ่มชา ไม่ค่อยตอบสนอง พูดง่ายๆ คือ ไม่มีอะไรทำให้รู้สึกดีเท่ากับสารตัวนั้นแล้ว ถึงจุดนี้ก็จะรู้สึกว่าต้องใช้เยอะขึ้นเพื่อให้ได้ความรู้สึกเดิม

กัญชากับระบบเอ็นโดแคนนาบินอยด์

ระบบเอ็นโดแคนนาบินอยด์ (ECS) มีหน้าที่ดูแลและปรับสมดุลการทำงานต่างๆ ในร่างกาย ทั้ง ความหิว ระบบภูมิคุ้มกัน การนอน ความจำ อารมณ์ และอื่นๆ อีกเยอะ ในร่างกายเรามีตัวรับเอ็นโดแคนนาบินอยด์มากกว่าร้อยชนิด แต่ละชนิดส่งผลต่อร่างกายต่างกันออกไป THC คือแคนนาบินอยด์ที่ทำให้เมา ส่วน CBD ไม่ทำให้เมา ทั้งคู่ส่งผลต่อโดปามีน แต่คนละแบบ

THC กับโดปามีน

THC ไปจับกับตัวรับ CB1 และ CB2 แทนที่ อะนานดาไมด์ ซึ่งเป็นเอ็นโดแคนนาบินอยด์ธรรมชาติของร่างกายที่ทำหน้าที่สร้างความสุข พอ THC เข้าไปแย่งจับ อะนานดาไมด์ก็ทำงานไม่ได้ตามปกติ แปลว่า THC ปิดบางส่วนของระบบประสาทเอาไว้ งานวิจัยปี 2017 พบว่า การใช้ THC ทำให้โดปามีนพุ่งขึ้นในระยะสั้น กระตุ้นระบบรางวัลของสมอง ซึ่งเป็นเหตุผลว่าทำไม THC ถึงทำให้รู้สึกฟิน

แต่ใช้ THC ต่อเนื่องไปเรื่อยๆ สมองจะเริ่มปรับตัว ระบบโดปามีนจะลดความไวลงเพื่อชดเชยที่โดปามีนถูกกระตุ้นแรงเกิน อันนี้เรียกว่า ภาวะเฉื่อยชา ผลคือ รางวัลต่างๆ เริ่มไม่น่าตื่นเต้นเหมือนเดิม การเคลื่อนไหวไม่แม่นเท่าเดิม ความจำเริ่มแย่ลง แรงจูงใจหด แถมยังคุมอารมณ์ยากขึ้น เลยมีโอกาสเจออารมณ์ด้านลบบ่อยขึ้นด้วย

CBD กับโดปามีน

CBD (แคนนาบิไดออล) ไม่ทำให้เสพติด ไม่มีผลเสียกับร่างกายในระยะยาว แม้ว่าจะดันโดปามีนขึ้นได้ชั่วคราวก็ตาม CBD เด่นเรื่องผลเฉพาะตัว ผู้ใช้หลายคนรายงานว่ามันอาจช่วยลดการอักเสบและบรรเทาปวด มีคนพูดถึงเรื่องการปกป้องระบบประสาทด้วย และบางรายบอกว่ามันอาจช่วยเรื่องความวิตกกังวลกับ ภาวะซึมเศร้า ได้ CBD จับกับ CB1 และ CB2 ไม่ได้แบบ THC เพราะรูปร่างต่างกัน เลยทำงานทางอ้อมมากกว่า งานวิจัยหลายชิ้นชี้ว่า CBD ช่วยปรับสมดุลโดปามีน ในสมองได้ คือดันขึ้นหรือลดลงตามที่ร่างกายต้องการ

ใช้กัญชาเป็นประจำ โดปามีนลด

ใช้กัญชาเป็นประจำต่อเนื่องหลายปี หรือ ใช้หนักๆ ทำให้ระดับโดปามีนลดลง ซึ่งกระทบกับการประมวลผลแรงจูงใจ ความพึงพอใจ และรางวัลในสมอง อาจทำให้แรงจูงใจหายและเกิดอารมณ์ด้านลบ และนี่อาจเป็นคำอธิบายว่าทำไมกัญชาถึงถูกเชื่อมโยงกับปัญหาสุขภาพจิตอย่างโรคจิต ความวิตกกังวล และภาวะซึมเศร้า

ข่าวดีก็มี

ที่เล่ามาทั้งหมดอาจฟังดูน่ากลัว แต่ใจเย็นๆ ก่อน พอหยุดใช้ THC สมองจะเริ่มฟื้นตัว เวลาผ่านไประบบโดปามีนก็จะกลับมาไวเหมือนก่อนใช้ THC ได้ในที่สุด THC ไม่ได้ฆ่าเซลล์สมอง แค่เปลี่ยนวิธีทำงานของมัน ตราบใดที่เซลล์ยังอยู่ ก็ยังมีโอกาสกลับมา

สรุป

กัญชาช่วยปลดปล่อยโดปามีนหรือฮอร์โมนแห่งความสุขออกมา ทำให้รู้สึกดี ร่างกายจะโหยหาความรู้สึกนั้นซ้ำๆ เลยอธิบายได้ว่าทำไมคนเราถึงกลับไปหาของหวานหรือกัญชาบ่อยๆ จนสุดท้ายอาจเสพติดได้ ใช้ระยะยาวจะทำให้โดปามีนเฉื่อยลงและระดับลดลง ข่าวดีคือพอหยุดใช้ สมองจะค่อยๆ ฟื้น และระบบโดปามีนกลับมาเหมือนก่อนใช้ได้